SƏS-KÜYLÜ DÜNYADA İTİRİLƏN SÜKUT
Müasir insanın ən böyük paradokslarından biri budur: Tarixdə heç vaxt bu qədər ünsiyyət vasitəsi olmayıb, amma insan heç vaxt bu qədər özündən uzaq olmayıb. Telefonlarımız danışır, ekranlarımız danışır, sosial media danışır. Amma bütün bu danışan dünyada insanın öz qəlbinin səsini eşitməyə vaxtı qalmayıb.
Fransız filosofu Blaise Pascal bir cümlə ilə bu problemi belə ifadə edir: “İnsanlığın bütün bəlaları insanın bir otaqda sakit otura bilməməsindən qaynaqlanır.” Bu fikir XVII əsrdə deyilib. Amma sanki XXI əsrin insanı üçün yazılıb. Çünki müasir insanın ən böyük qorxularından biri tənhalıqdır.
Biz tək qalanda nə edirik? Əlimiz dərhal telefona gedir. Mesaj yoxdursa sosial media açırıq. O da yoxdursa xəbər saytları.
Sanki beynimiz deyir: “Sadəcə susma… nəsə et.”
Burada bir sual ortaya çıxır:
Biz həqiqətən darıxırıq, yoxsa özümüzlə üzləşməkdən qaçırıq?
İslamın etikaf ibadəti məhz bu sualın ortasında dayanır.

1. MÜASİR İNSANIN QORXUSU: “BOŞLUQ HİSSİ”

Fəlsəfədə bir anlayış var: Horror vacui — boşluq qorxusu.
İnsan boşluğa dözə bilmir. Sükuta dözə bilmir.Heç nə etməməyə dözə bilmir. Buna görə həyatını məşğuliyyətlərlə doldurur.
Pascal bu vəziyyəti belə izah edir: İnsan əslində həyatın faniliyindən, öz zəifliyindən və ölüm həqiqətindən qaçmaq üçün özünü məşğuliyyətlərə verir. O buna “divertissement” — yayınma deyirdi. Başqa sözlə desək: İnsan həyatın böyük suallarından qaçmaq üçün özünü kiçik məşğuliyyətlərlə ovudur.
Bugünkü dünyada bu yayınmanın ən güclü forması rəqəmsal dünyadır. Sosial media bizə iki şey verir:

• sonsuz məlumat
• sonsuz məşğuliyyət

Amma çox vaxt sonsuz sükutsuzluq da verir. Bu nöqtədə İslamın təklif etdiyi etikaf çox maraqlı bir cavabdır.

2. ETİKAF: QAÇIŞ YOXSA DÖNÜŞ?

Etikaf zahirdə çox sadə görünür. Bir insan məsciddə qalır.
Dünyanın işlərindən uzaqlaşır. Amma bu zahiri sadəliyin arxasında çox böyük bir hikmət var.
Etikafın lüğəvi mənası: “Bir yerdə qalmaq, özünü oraya bağlamaq.” Dini mənada isə: Allaha yönəlmək üçün dünyanın səs-küyündən qısa müddət uzaqlaşmaqdır.
Quranda buyurulur: وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ “Məscidlərdə etikafda olduğunuz zaman…” (Bəqərə 187)
Peyğəmbərimiz hər Ramazanın son on günündə etikaf edərdi. Hətta vəfat etdiyi il 20 gün etikaf etmişdir. Bu fakt bizə bir sual verir: Peyğəmbər (s.ə.s) niyə etikaf edirdi? Çünki etikaf qaçış deyil, hazırlıqdır. Bunu daha yaxşı anlamaq üçün peyğəmbərlərin həyatına baxmaq kifayətdir.

3. VƏHYƏ HAZIRLIQ: PEYĞƏMBƏRLƏRİN XƏLVƏTİ

İslam tarixində böyük dönüş nöqtələri çox vaxt tənhalıqda başlamışdır. Məsələn: Peyğəmbərimiz ilk vəhyi harada aldı?
Hira mağarasında. Yəni insanların səs-küyündən uzaq bir yerdə. Hira sadəcə mağara deyildi. O təfəkkür məkanı idi. Eyni şeyi Hz. Musa haqqında da görürük. Allah Quranda buyurur ki Musa (ə.s): 40 gecə Tur dağında qaldı. Bu 40 gün sadəcə ibadət deyildi. Bu ruhi hazırlıq idi. İslam təsəvvüfündə buna “firar ilallah” deyilir. Yəni: dünyadan qaçmaq yox, Allaha doğru qaçmaq. فَفِرُّٓوا اِلَى اللّٰهِۜ اِنّ۪ي لَكُمْ مِنْهُ نَذ۪يرٌ مُب۪ينٌۚ  “Allaha tərəf qaçın (yönəlin)! Həqiqətən, mən Onun tərəfindən sizə göndərilmiş açıq-aşkar xəbərdarlıq edən bir peyğəmbərəm.” (Zariyət, 51/50)

4. SÜKUTUN METAFİZİKASI

Sükut İslamda sadəcə danışmamaq deyil. Sükut daxili fəaliyyətdir.
Peyğəmbərimiz buyurur: “Kim Allaha və axirət gününə iman edirsə ya xeyir danışsın ya da sussun.” (Buxari, Ədəb 31, Müslim, İman, 74)
Kəlamın fizza isə sükutun olsun zəhəb,
Kamal əhli kamalatı sükutla tapdı həp… (La-ədri)
Hz Əliyə (r.a) aid olunan sözdə buyurulur: “Sükut hikmətdir, lakin onu edənlər azdır.” Sükut niyə hikmətdir? Çünki sükut insanın diqqətini kənardan içəriyə yönəldir. İnsan danışanda dünyaya yönəlir. Susanda isə özünə yönəlir. Bu səbəbdən böyük alimlər sükutu qəlbin qidası saymışlar. İmam Qəzali belə deyir: “Qəlb bir hovuz kimidir. Duyğular isə o hovuza axan arxlardır. Əgər hovuzun dibindəki suyu görmək istəyirsənsə, o arxları bir müddət bağlamalısan.” Etikaf məhz bu arxları bağlamaqdır.

5. SÜKUTUN PSİXOLOGİYASI

Müasir psixologiya çox maraqlı bir şey deyir. İnsan beyni iki əsas rejimdə işləyir.
Birincisi: diqqət rejimi
İkincisi: Default Mode Network. Default Mode Network beynin sakit rejimidir.
Bu rejimdə insan:

• öz keçmişini analiz edir
• gələcəyini planlayır
• həyatının mənasını düşünür

Amma müasir insan bu rejimə nadir hallarda keçir. Çünki telefonlar və ekranlar daim diqqətimizi oğurlayır. Bu səbəbdən psixoloqlar bu gün belə bir anlayışdan danışırlar: dopamin detoksu. Sosial media beynə çox sürətli və ucuz həzz verir.
Nəticədə insanın diqqəti zəifləyir. Etikaf isə bunun tam əksidir.
Etikaf:

• diqqəti bərpa edir
• daxili sakitliyi artırır
• qəlbin dərinliyini açır

Bu mənada etikafı belə də təsvir etmək olar: Ruhun proqram təminatı yenilənməsi.

6. “XƏLVƏTDƏ CƏMİYYƏT” ANLAYIŞI

İslam təsəvvüfü çox gözəl bir anlayış təqdim edir: Xəlvətdə cəmiyyət. Xalq içərisində Xaliqlə birlikdə olmaq. Bu fikir xüsusilə Nəqşibəndilikdə məşhurdur. Mənası belədir: İnsanlar arasında olsan da qəlbin Allahla olsun. Başqa sözlə: Əllər işdə,
qəlb isə Allahla. Bu anlayış etikafın ən yüksək mərhələsidir. Çünki etikafın məqsədi sadəcə məsciddə qalmaq deyil.
Əsas məqsəd etikaf ruhunu həyatımıza daşımaqdır.
Yəni insan: işdə işləyərkən, ailəsi ilə olarkən, cəmiyyət içində yaşayarkən qəlbində bir sükut məkanı qura bilsin.

7. HZ. MƏRYƏMİN SÜKUT ORUCU

Quran sükutun başqa bir formasını da göstərir. Hz. Məryəm haqqında belə buyurulur: إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَٰنِ صَوْمًا فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا  ““Mən Rəhman (olan Allah) üçün (susma) orucu tutmağı nəzir eləmişəm. Ona görə də bu gün heç bir insanla danışmayacağam!”  (Məryəm, 19/26) Bu ayə çox dərindir. Çünki Hz. Məryəm ən böyük ittihamlarla qarşılaşdığı anda belə susmaqla cavab verdi. Bəzən söz həqiqəti ifadə etmir. Bəzən sükut daha güclü olur.
Bu gün sosial media dövründə insanlar hər mövzu haqqında danışmaq məcburiyyəti hiss edir. Amma bəzən ən böyük hikmət danışmamaqdır.

8. MÜASİR DÖVRDƏ ETİKAF: İNFORMASİYA ORUCU

Bu gün etikafın başqa bir forması da mümkündür. Biz buna informasiya orucu deyə bilərik. İnsan bəzən yeməkdən yox, məlumatdan oruc tutmalıdır.

Bir saat telefonsuz qalmaq.
Bir saat xəbər oxumamaq.
Bir saat sosial mediadan uzaq olmaq.

Bu ilk baxışda çox sadə görünür. Amma əslində çox çətindir. Çünki müasir insanın ən böyük asılılıqlarından biri məlumat asılılığıdır. Etikaf bu asılılığı qırmaq üçün bir fürsətdir.
   NƏTICƏ: DAXILI AZUQƏ
Təsəvvür edin ki bir gün bütün internet sönür.
Sosial media yoxdur.
Telefon yoxdur.
Xəbər yoxdur.
O zaman biz özümüzlə baş-başa qala biləcəyikmi? Yoxsa içimizdəki boşluq bizi narahat edəcək? Başqa sözlə:
Bizim daxili azuqəmiz varmı?

• düşüncə
• zikr
• təfəkkür
• iman

Əgər bunlar varsa insan tək qalmaqdan qorxmaz. Çünki tək qalan insan əslində tək deyil. O zaman o Allah ilə birlikdədir. Bəlkə də etikafın ən böyük hikməti budur: İnsan səs-küylü dünyada öz qəlbinə qayıtsın. Çünki insan qəlbinə qayıdanda əslində Rəbbinə qayıdır.
SUAL:
“Əgər həyatımızda hər gün 30 dəqiqə sükut olsa, bu bizim imanımıza və düşüncəmizə necə təsir edərdi?”