& İSLAMDA PAYLAŞMAĞIN VƏ SALEH ƏMƏLİN FƏLSƏFƏSİ
Xoşbəxtliyin Gizli Düsturu
Həyatda hər kəs xoşbəxtliyin axtarışındadır. Kimi onu var-dövlətdə, kimi şan-şöhrətdə, kimi də yalnız özünə qapanmaqda axtarır. Lakin bəşəriyyətin həm mənəvi, həm də psixoloji təcrübəsi tək bir həqiqəti pıçıldayır: “Başqasını sevindir ki, özün də xoşbəxt olasan.” İslam dini sadəcə fərdi ibadətlərdən (namaz, oruc kimi) ibarət deyildir. Digər ibadətlər fərdin daxili dünyasını tənzimlədiyi halda; infaq, sədəqə və zəkat birbaşa başqası üçün edilən gözəllikdir, cəmiyyəti ayaqda tutan görünməz tellərdir. Bu, “mən” mərkəzli dünyadan “biz” mərkəzli dünyaya keçidin ən gözəl yoludur.
Quranın Təsvir Etdiyi Mömin Modeli: Qəlbi Titrəyərək Vermək
Uca Allah Qurani-Kərimdə həqiqi möminlərin portretini cızarkən onların paylaşma və xeyirxahlıq duyğularını xüsusi vurğulayır. “Muminun” surəsinin 57-61-ci ayələrində buyurulur:
إِنَّ الَّذِينَ هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآَيَاتِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ وَالَّذِينَ هُمْ بِرَبِّهِمْ لَا يُشْرِكُونَ وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آَتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلَى رَبِّهِمْ رَاجِعُونَ أُولَئِكَ يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَهُمْ لَهَا سَابِقُونَ
“Onların qəlbi Rəbbinin qorxusundan titrəyər. Rəbbinin ayələrinə iman gətirər. Rəbbinə şərik qoşmazlar. Verməli olduqlarını (sədəqəni, zəkatı) Rəbbinə dönəcəkləri üçün qəlbləri titrəyərək verərlər. Məhz bunlar yaxşı işlər görməyə tələsər və bunun üçün yarışarlar.”
Bu ayələrdə çox incə bir məqam var: Onlar verirlər, amma təkəbbürlə deyil, qəlbləri titrəyərək, “görəsən Allah qəbul etdimi?”, “görəsən qarşıdakı insanın qəlbinə toxunmadımmı?” həyəcanı ilə verirlər. İslamda vermək bir lütf deyil, bir məsuliyyətdir.
Təbəssüm və Motivasiya: Ruhun Sədəqəsi
Sədəqə dedikdə ağlımıza yalnız maddi yardımlar gəlməməlidir. Peyğəmbərimiz (s.a.s) buyurur: “Din qardaşının üzünə təbəssüm etməyin də bir sədəqədir.” Bəzən insanların elə anları olur ki, ruh düşkünlüyü yaşayır, çarəsizlik içində qıvrılır, depressiyadan əziyyət çəkir. Belə bir insana:
- Maddi yardım etmək əlbəttə gözəldir, amma bəzən bir xoş söz, bir motivasiya, onun dərdini dinləmək dünyalara bərabərdir.
- Ona ümid vermək, əlindən tutub “mən sənin yanındayam” mesajını ötürmək mənəvi sədəqənin ən uca zirvəsidir.
- Cəmiyyətdə intiharların, ümidsizliyin artdığı bir dövrdə bir insanın həyat eşqini bərpa etmək, ona saleh bir əməllə toxunmaq fərz namazlarından sonra ən sevimli ibadətlərdən sayıla bilər.
“Qonşusu Ac İkən Tox Yatan Bizdən Deyildir”
İslamın ictimai həmrəylik düsturu bu qısa və konkret hədisdə gizlənib. Peyğəmbərimiz (s.a.s) buyurur: “Qonşusu ac ikən tox yatan bizdən deyildir.” Buradakı “aclıq” təkcə mədənin aclığı deyil.
- Qonşun mənəvi baxımdan acdırsa,
- Sevgiyə, diqqətə möhtacdırsa,
- Sən isə hər şeyin tam olduğu halda ona biganə qalırsansa, İslamın qardaşlıq və insanlıq haləsindən kənarda qalırsan deməkdir.
Bəşəriyyət ancaq bir-birinin dərdinə şərik olduqca ucalır. Biz paylaşdıqca əksilmirik, əksinə çoxalırıq.
Elmi Bir Möcüzə: ABŞ-dakı “Rozeto” Qəsəbəsinin Hekayəsi
Xoşbəxtliyin və sağlamlığın zənginlikdə deyil, paylaşmaqda və birlikdə olduğunu sübut edən real bir hadisəni xatırlayaq. ABŞ-ın Pensilvaniya ştatında Rozeto (Roseto) adlı kiçik bir qəsəbə var idi. 1950-60-cı illərdə həkimlər bu qəsəbədə qəribə bir fenomen kəşf etdilər.
- Ətrafdakı digər şəhərlərdə infarkt və stressdən ölümlər çox yüksək olduğu halda, Rozetoda ürək xəstəliklərindən ölüm demək olar ki, sıfıra bərabər idi. 65 yaşın altında demək olar ki, heç kim xroniki xəstəliyə tutulmamışdı.
- Halbuki bu insanlar ağır işlərdə işləyir, siqaret çəkir və yağlı yeməklər yeyirdilər. Dietoloqlar və həkimlər şoka düşmüşdülər.
- Araşdırmalar nəticəsində bəlli oldu ki, bu insanların sağlamlıq sirri onların bir-birinə olan bağlılığı, hər şeyi paylaşması və cəmiyyət daxilindəki güclü həmrəylik Onlar kədəri də, sevinci də birlikdə bölüşürdülər. Heç kim özünü tənha hiss etmirdi.
- Dini dəyərlərinə bağlı yaşayırdılar.
Bu elmi fakt Peyğəmbərimizin (s.a.s) əsrlər əvvəl qoyduğu ictimai nizamın canlı sübutudur. İnsan paylaşdıqca bioloji olaraq da sağalır!
Quranda “Saleh Əməl” Anlayışı və Sözün Kökü
Mənə görə də Quranda qeyd edilən saleh əməl — başqalarına fayda verən əməldir. Gəlin dilçilik və məna baxımından bu sözün kökünə enək. “Saleh”, “Sülh”, “İslah” və “İslahat” sözlərinin hamısı eyni kökdən (s-l-h) gəlir.
- Sülh: İnsanlar arasında əmin-amanlıq yaratmaqdır.
- İslah: Pozulmuş bir şeyi düzəltmək, qaydaya salmaqdır.
- İslahat: Cəmiyyəti daha yaxşıya doğru dəyişdirməkdir.
Deməli, bir əməlin “Saleh əməl” olması üçün onun mütləq cəmiyyətə töhfə verən, insanlara fayda verən və ortadakı bir problemi həll edən xüsusiyyəti olmalıdır. Sadəcə özün üçün etdiyin yaxşılıq gözəldir, lakin əsl saleh əməl ətrafa yayılan, başqasının həyatını “islah” edən əməldir. Uca Allah buyurur: “Sizə verdiklərimizdən Allah yolunda xərcləyin (paylaşın).”
İlahi Cəzaların Belə İnsanlara Faydaya Çevrilməsi
İslam dini elə bir sistem qurmuşdur ki, insanın etdiyi bəzi fərdi xətaların və günahların cəriməsi (kəffarəsi) belə cəmiyyətə fayda vermək üzərində qurulub. Diqqət edin:
- Bəzi andları pozmağın və ya digər xətaların cəzası olaraq Quran bizə yoxsulları geyindirməyi və ya yedirməyi şərt qoşur.
- Allah istəsəydi, cəza olaraq yalnız min rükət namaz qılmağı və ya günlərlə tənha qalmağı əmr edərdi. Lakin xətanın kəffarəsini başqa bir insanın qarnını doyurmaqda, əynini geyindirməkdə qoyur. Yəni, “sən xəta etdin, bari get bir insanın yarasını sarı ki, cəmiyyət faydalansın”.
Eyni fəlsəfə bayramlarımızda da var:
- Qurban bayramında ətin paylanması əmr olunur ki, il boyu ət üzü görməyən evlərə sevinc daxil olsun.
- Ramazan bayramında hər kəsin (hətta imkanı orta olanın belə) fitrə zəkatı verməsi istənilir ki, bayram günü heç bir evdə qazan boş qalmasın.
Ruhun Yükünü Atmaq: Qissədən Hissə
Bir gün dərin bir hüzn və ümidsizlik (depressiya) içində boğulan bir gənc dövrünün müdrik bir arifinin yanına gəlir.
“Qəlbimdə elə bir ağırlıq var ki, sanki dünya üstümə çöküb. Heç nədən həzz ala bilmirəm, yaşamaq mənə ağır gəlir,” deyə dərdini açır.
Arif ona rəhmlə baxır və deyir:
“Sənə bir tapşırıq verəcəyəm. İndi şəhər bazarına get. Orada çiynində ağır yük daşıyan, yorulmuş, taqətdən düşmüş bir insan tap. Heç bir ödəniş istəmədən onun yükünü çiyninə götür və mənzil başına qədər sən daşı. Sonra yanıma qayıt.”
Gənc təəccüblənsə də, gedir və dediyini edir. Bir neçə saatdan sonra geri qayıdanda artıq gəncin üzündə qəribə bir nur, gözlərində isə canlılıq var idi.
Arif soruşur: “Nə oldu, övladım?”
Gənc cavab verir: “Yükü daşıyarkən o qədər yoruldum ki, öz dərdimi unutdum. Mənzilə çatanda o çarəsiz adamın mənə etdiyi dua və üzündəki o səmimi təbəssüm qəlbimdəki bütün qaranlığı dağıtdı. İndi özümü çox yüngül hiss edirəm.”
Arif gülümsəyərək başını bulayır: “Sən elə bilirdin ki, sən onun yükünü daşıyırsan? Xeyr, oğlum. Sən o insanın yükünü çiyninə götürəndə, əslində Allah sənin qəlbindəki o ağır hüzn və depressiya yükünü yerə qoydu.”
Bəs Elm Nə Deyir?
Başqasına fayda verdikdə insanın xoşbəxt olması sadəcə romantik bir yanaşma deyil, tamamilə bioloji və psixoloji bir sistemdir. Gəlin bu mexanizmi üç fərqli müstəvidə ələ alaq:
Neyrobioloji Müstəvi: “Helper’s High” (Fədakarın Yüksəlişi)
Psixologiyada və neyrobiologiyada “Helper’s High” adlanan bir fenomen var. İnsan başqasına təmənnasız kömək etdikdə beyində möhtəşəm bir kimyəvi kokteyl ifraz olunur:
Dofamin: Beynin mükafat mərkəzi işə düşür. Bu, insana hədəfə çatma və nailiyyət hissi verir.
Oksitosin: “Sevgi və bağlanma hormonu”. Başqasına şəfqət göstərdikdə ifraz olunur, qan təzyiqini salır və stressi (kortizolu) azaldır.
Serotonin və Endorfin: Bu hormonlar birbaşa depressiyanı bloklayır, əhval-ruhiyyəni qaldırır və bədəndəki ağrıları (həmçinin ruhun ağrısını) kəsir.
Nəticə: Başqasına edilən yaxşılıq beyni yenidən proqramlaşdırır və depressiv düşüncə qısırdöngüsünü qırır.
Pozitiv Psixologiya: “PERMA” Modeli
Pozitiv psixologiyanın banisi Martin Seligman xoşbəxtliyin düsturunu 5 elementlə izah edir (PERMA modeli). Başqasına fayda vermək bu modelin ən əsas sütunlarını eyni anda təmin edir:
M (Meaning – Məna): Seligmana görə, depressiyanın ən böyük səbəblərindən biri həyatın mənasız görünməsidir. İnsan özündən daha böyük bir şeyə (cəmiyyətə, başqa bir insana) xidmət etdikdə həyatına məna qazanır.
R (Relationships – Münasibətlər): Altruist (fədakarlıq) davranışlar insanı tənhalıqdan xilas edir və cəmiyyətə bağlayır.
Pozitiv psixologiya sahəsində aparılan araşdırmalar (məsələn, Sonja Lyubomirskynin tədqiqatları) sübut edir ki, həftədə bir neçə dəfə kiçik yaxşılıqlar edən insanların depressiya səviyyəsi kəskin şəkildə aşağı düşür.
Eqonun Həbsxanasından Çıxış
Türkiyəli məşhur psixiatr Mustafa Mertər (xüsusilə “Dokuz Yüz Katlı İnsan” və “Nefis Psikolojisi” əsərlərində) müasir insanın depressiyasını çox fərqli və dərin izah edir.
Eqosentrik Sıxılma: Depressiya insanın öz eqosunun (nəfsinin) içinə sıxışıb qalmasıdır. İnsan yalnız öz dərdini, öz mənfəətini düşündükcə eqonun qaranlıq hücrəsində boğulur.
“Hizmət” (Xidmət) Terapiyası: Mertər vurğulayır ki, insan başqasına xidmət etdikdə eqonun o dar divarlarını sındırır və “Transpersonal” (mənəvi/fərdi aşan) sahəyə keçid edir.
İnsan başqasının yarasını sarıdıqca, öz daxili aləmindəki ali mənəvi qatlarla (Nəfsi-Mütməinnə və daha yuxarı) təmas qurur. Bu təmas isə ruhun ən böyük şəfasıdır. Merterə görə, əslində bir çox psixopatologiyanın dərmanı fərdin cəmiyyətə və Allaha yönəlmiş fədakar xidmətində (saleh əməldə) gizlidir.
Nəticə: Paylaşmaq Ruhun Qidasıdır
Məqaləmizin və söhbətimizin qayəsi aydındır: İslam bizdən eqoist deyil, altruist (başqalarını düşünən) olmağı tələb edir. Əlimizdə olan hər şey — istər pul, istər elm, istərsə də bircə təbəssüm — paylaşılmaq üçün bizə əmanət verilmişdir. Unutmayaq ki, mal-dövlət xərcləndikcə azalsa da, sevgi, şəfqət və mənəviyyat paylaşıldıqca artır. Başqasının üzündə yaratdığınız bir təbəssüm, sizin qəlbinizdə əbədi bir hüzur çiçəyi açdıracaq.
Gəlin bu gündən etibarən ətrafımızdakı bir insanın qəlbinə toxunaq, bir SALEHAT (islah edən əməl) sahibinə çevrilək.